“माझी दृष्टी चांगली आहे, मग डोळ्यांची तपासणी कशासाठी?” असा प्रश्न मधुमेह असलेले अनेक रुग्ण विचारतात. मात्र, मधुमेहामुळे डोळ्यांच्या पडद्यावर होणारे बदल सुरुवातीला वेदना किंवा दृष्टी कमी होण्यासारखी लक्षणे न देताही वाढू शकतात. त्यामुळे स्पष्ट दिसत असतानाच तपासणी करणे, ही दृष्टी जपण्याची महत्त्वाची संधी असते.
१४ नोव्हेंबर २०२६ रोजीच्या जागतिक मधुमेह दिनानिमित्त जागतिक आरोग्य संघटनेने “Early Action on Diabetes” ही संकल्पना मांडली आहे. लवकर निदान, सर्वसमावेशक उपचारांची उपलब्धता आणि मधुमेहाविषयीचा सामाजिक कलंक दूर करणे यांवर तिचा भर आहे. नेत्रआरोग्यासाठीही हा संदेश तितकाच महत्त्वाचा आहे—दृष्टी कमी झाल्यावर उपचार करण्याबरोबरच, ती कमी होण्यापूर्वी आजार शोधणे आवश्यक आहे.
भारतातील समस्या किती मोठी?
२०२३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या आयसीएमआर–इंडियाब अभ्यासानुसार, भारतात सुमारे १०.१ कोटी प्रौढांना मधुमेह, तर १३.६ कोटी प्रौढांना पूर्वमधुमेह असल्याचा अंदाज होता. पूर्वमधुमेह म्हणजे रक्तशर्करा सामान्यपेक्षा अधिक, परंतु मधुमेहाच्या निदानाच्या मर्यादेपेक्षा कमी असलेली अवस्था. ही आकडेवारी २०२६ मधील प्रत्यक्ष रुग्णगणना नसून संबंधित अभ्यासातील अंदाज आहे.
भारतातील २०१५–२०१९ च्या राष्ट्रीय सर्वेक्षणात तपासलेल्या ५० वर्षे व त्याहून अधिक वयाच्या मधुमेही व्यक्तींमध्ये १६.९ टक्के जणांना डायबेटिक रेटिनोपॅथी, तर ३.६ टक्के जणांना दृष्टीला धोका निर्माण करणारा गंभीर प्रकार आढळला. म्हणजेच या वयोगटातील साधारण सहापैकी एका मधुमेही व्यक्तीच्या पडद्यावर परिणाम दिसून आला. याच सर्वेक्षणात आधीपासून मधुमेह माहीत असलेल्या जवळपास ९० टक्के व्यक्तींनी यापूर्वी रेटिनोपॅथीसाठी पडद्याची तपासणी करून घेतली नव्हती. ही तपासणीतील दरी चिंताजनक आहे.
मधुमेह डोळ्यांना काय करतो?
डोळ्याच्या आतील प्रकाशसंवेदनशील पडद्याला ‘रेटिना’ म्हणतात. दीर्घकाळ वाढलेल्या रक्तशर्करेमुळे त्यातील सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होते. रक्तवाहिन्यांतून द्रव आणि रक्त झिरपते, तर काही रक्तवाहिन्या बंद होतात. या आजाराला डायबेटिक रेटिनोपॅथी म्हणतात.
सुरुवातीच्या अवस्थेत पडद्यावर सूक्ष्म रक्तस्राव आणि इतर बदल दिसतात. पुढे ऑक्सिजनचा पुरवठा कमी झाल्यामुळे नवीन, नाजूक व असामान्य रक्तवाहिन्या तयार होऊ शकतात. त्यांतून डोळ्याच्या आत रक्तस्राव होतो. तंतुमय ऊतींच्या ओढीमुळे पडदा सुटण्याचीही शक्यता असते.
पडद्याच्या मध्यभागाला ‘मॅक्युला’ म्हणतात. वाचन, चेहरे ओळखणे आणि बारीक काम करणे यासाठी तो आवश्यक असतो. या भागावर सूज आल्यास डायबेटिक मॅक्युलर एडीमा होतो आणि मध्यवर्ती दृष्टी धूसर होऊ शकते.
मधुमेह असलेल्या व्यक्तींना मोतीबिंदू लवकर होऊ शकतो आणि काचबिंदूचा धोकाही वाढतो. रक्तशर्करेतील चढ-उतारामुळे दृष्टी किंवा चष्म्याचा नंबर तात्पुरता बदलू शकतो. म्हणून प्रत्येक धूसरपणाला केवळ चष्म्याचा दोष किंवा मोतीबिंदू समजणे योग्य नाही.
रेटिनोपॅथी शोधण्यासाठी कोणत्या तपासण्या करतात?
दृष्टी व डोळ्यांची प्राथमिक तपासणी : दृष्टीची क्षमता, चष्म्याचा नंबर, डोळ्याचा दाब आणि स्लिट लॅम्पने डोळ्याच्या पुढील भागाची तपासणी केली जाते. यातून इतर नेत्रविकारही ओळखता येतात.
बाहुली मोठी करून पडद्याची तपासणी : डोळ्यांत थेंब घालून बाहुली मोठी केल्यानंतर नेत्रतज्ज्ञ पडद्यावरील रक्तस्राव, सूज आणि असामान्य रक्तवाहिन्या पाहतात. केवळ चष्म्याचा नंबर तपासणे म्हणजे रेटिनोपॅथीची तपासणी नव्हे.
फंडस फोटोग्राफी : पडद्याची छायाचित्रे घेतल्यामुळे आजाराची नोंद ठेवता येते आणि पुढील भेटीत बदलांची तुलना करता येते.
ओसीटी — Optical Coherence Tomography : पडद्याच्या थरांचे सूक्ष्म छेदचित्र मिळते. मॅक्युलावरील सूज आणि द्रवाचे प्रमाण समजण्यासाठी तसेच उपचारांचा परिणाम पाहण्यासाठी ही तपासणी उपयुक्त आहे.
एफएफए — Fundus Fluorescein Angiography : हातातील शिरेत विशिष्ट रंगद्रव्य देऊन पडद्याच्या रक्तवाहिन्यांची छायाचित्रे घेतली जातात. रक्तवाहिन्यांतील गळती, अपुरा रक्तपुरवठा आणि असामान्य रक्तवाहिन्या शोधण्यासाठी गरजेनुसार ती केली जाते.
प्रत्येक रुग्णाला प्रत्येक तपासणी आवश्यक नसते. पडद्यावरील बदल आणि उपचारांची गरज यांनुसार नेत्रतज्ज्ञ तपासण्या ठरवतात.
उपचार कसे केले जातात?
सुरुवातीच्या सौम्य रेटिनोपॅथीमध्ये रक्तशर्करा, रक्तदाब आणि रक्तातील चरबीचे नियंत्रण व नियमित निरीक्षण पुरेसे असू शकते. प्रत्येक रुग्णाला लगेच इंजेक्शन किंवा लेसर लागत नाही.
अँटी-व्हीईजीएफ इंजेक्शने : विशेषतः दृष्टीवर परिणाम करणाऱ्या मध्यवर्ती मॅक्युलाच्या सुजेसाठी डोळ्यात ही औषधे दिली जातात. निवडक रुग्णांत वाढलेल्या असामान्य रक्तवाहिन्यांवरही त्यांचा उपयोग होतो. अनेकदा पुनःपुन्हा इंजेक्शने आणि नियमित तपासणी आवश्यक असते.
स्टेरॉइड उपचार : काही निवडक रुग्णांमध्ये स्टेरॉइड इंजेक्शन किंवा इम्प्लांट वापरले जाते. त्यानंतर डोळ्याचा दाब आणि मोतीबिंदू यांवर लक्ष ठेवावे लागते.
लेसर उपचार : प्रोलिफरेटिव्ह रेटिनोपॅथीमध्ये ‘पॅनरेटिनल फोटोकोअॅग्युलेशन’ लेसरमुळे गंभीर दृष्टीहानीचा धोका कमी करण्यास मदत होते. मॅक्युलाच्या सुजेच्या काही प्रकारांतही निवडक लेसर उपचार उपयोगी ठरतात.
व्हिट्रेक्टॉमी शस्त्रक्रिया : न निवळणारा रक्तस्राव किंवा तंतुमय ऊतींच्या ओढीमुळे पडदा सुटणे यांसारख्या गुंतागुंतींमध्ये ही शस्त्रक्रिया आवश्यक ठरू शकते.
उपचारांचा उद्देश उरलेली दृष्टी जपणे आणि शक्य तेथे सुधारणा करणे हा असतो. आधीच कायमस्वरूपी झालेले नुकसान पूर्णपणे भरून निघेलच असे नाही.
लवकर निदान का महत्त्वाचे?
रेटिनोपॅथीच्या सुरुवातीला वाचन आणि दैनंदिन कामे व्यवस्थित होत असल्याने रुग्ण तपासणी पुढे ढकलतात. परंतु लक्षणे सुरू होईपर्यंत आजार गंभीर झालेला असू शकतो. नियमित तपासणीमुळे उपचारांची योग्य वेळ ओळखता येते आणि टाळता येण्याजोग्या दृष्टीहानीचा धोका कमी करता येतो.
टाइप २ मधुमेहाचे निदान होताच पडद्याची तपासणी करावी. टाइप १ मधुमेहात साधारणतः निदानानंतर पाच वर्षांच्या आत पहिली तपासणी करावी; मुलांमध्ये वयानुसार डॉक्टर वेळ ठरवतात. त्यानंतर बहुतेकांना दरवर्षी, तर रेटिनोपॅथी असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने अधिक वारंवार तपासणी लागते. पूर्वीपासून मधुमेह असलेल्या महिलांनी गर्भधारणेपूर्वी किंवा पहिल्या तीन महिन्यांत तपासणी करावी.
दृष्टी जपण्यासाठी आजपासून काय कराल?
रक्तशर्करेबरोबर रक्तदाब आणि कोलेस्टेरॉल नियंत्रणात ठेवा. एचबीए१सीचे उद्दिष्ट डॉक्टरांकडून ठरवून घ्या. औषधे नियमित घ्या, संतुलित आहार, योग्य शारीरिक हालचाल आणि वजनाचे नियंत्रण यांकडे लक्ष द्या. धूम्रपान टाळा. साखर नियंत्रणात आली म्हणून नेत्रतपासणी किंवा सुरू असलेले पडद्याचे उपचार स्वतःहून थांबवू नका.
अचानक दृष्टी कमी होणे, भरपूर नवीन काळे ठिपके दिसणे, प्रकाशाचे चमकारे किंवा डोळ्यासमोर पडदा आल्यासारखे जाणवणे या लक्षणांमध्ये त्याच दिवशी तातडीची नेत्रतपासणी करून घ्या. साखर कमी होण्याची किंवा पुढील नियोजित भेटीची वाट पाहू नका.
या जागतिक मधुमेह दिनाचा संकल्प असू द्या—“मधुमेह ओळखा लवकर, पडदा तपासा वेळेवर!” मधुमेहामुळे दृष्टी जाणे अपरिहार्य नाही. जागरूकता, नियमित तपासणी आणि वेळेवर उपचार यांच्या मदतीने आयुष्याचा प्रकाश जपता येतो.
डॉ. विवेक मोतेवार
नेत्ररोगतज्ज्ञ, मोतेवार नेत्रालय अँड हाय-टेक आय इन्स्टिट्यूट, नांदेड